Özbekistan’da her yıl 21 Mart’ta kutlanan Nevruz Bayramı, gece ve gündüzün eşit olduğu gün olarak bilinir. Resmi kutlamalar bu tarihte gerçekleşse de halk arasındaki kutlamalar tüm mart ayını kapsar. Bu dönemde aynı mahallede yaşayanlar veya akrabalar bir araya gelerek sümelek tatlısı hazırlarlar. Sümelek, Özbekler için yıl boyunca sağlık, dayanıklılık ve güç simgesidir.
Sümelek hazırlamak oldukça zahmetli bir süreçtir ve sabır gerektirir. İlk olarak, çimlendirilmiş buğdayın kökünden elde edilen sıvıya şeker eklenmeden sümelek yapılır. Buğdayın çimlenmesi için su serpilir, ardından çimler kıyılır ve nişastalı sıvı elde edilir. Bu sıvıya yağ eklenerek uzun saatler boyunca karıştırılır. Hazırlanan karışıma ceviz veya taş atılarak sümelek tatlısı tamamlanır.
Özbek halkı, sümeleği hazırlarken tuttukları dileklerin ve ettikleri duaların kabul olacağına inanır. Sümelek, sağlık ve şifa kaynağı olarak görülür. Hazırlanan tatlı, önce mahallenin yaşlılarına ve hastalarına dağıtılır, ardından tüm sakinler paylaşır. Sümelek, insanları bir araya getirir, barışı ve dayanışmayı simgeler.
Nevruz Bayramı süresince sümelek yapma ritüeli, geleneksel bir etkinlik haline gelmiştir. Sümeleği hazırlayanlar gece boyunca şarkılar söyler, dans eder ve birlikte vakit geçirirler. Bu geleneğin Özbek kültüründeki önemi büyüktür ve gelecek nesillere aktarılması önem taşır.
Sümelek’in anlamı ve ortaya çıkışıyla ilgili çeşitli rivayetler vardır. Bir rivayete göre, gece gökten inen 30 melek sabaha kadar sümeleği hazırlar ve bu nedenle yemeğe “sümelek” adı verilir. Diğer bir rivayete göre ise sümelek, bir kalenin yiyecek sıkıntısını giderip düşmanı yendiği bir döneme dayanır.
Özbekistan’da sümelek yapma geleneği, tarih boyunca insanları bir araya getiren, dayanışmayı ve yardımlaşmayı ön plana çıkaran bir ritüel olarak yaşamını sürdürmektedir.
